De maakbare samenleving is een tragedie

De moderne, op beheersing gerichte samenleving heeft een tragisch karakter, zegt filosoof Jos de Mul. Het inzicht ontbreekt dat teveel van het goede ook het kwade kan zijn. Een interview.

Door Sylvester Hoogmoed

Gepubliceerd in De Helling 2006/3

“Enkele dagen na de moord op Theo van Gogh gaf ik een seminar voor topambtenaren in Den Haag. Ik stelde voor om Antigone te gaan lezen. De eerste reactie was: ‘Nederland staat in brand, kunnen we het daar niet beter over hebben?’ Maar op een bepaald moment zagen ze toch wat de relevantie is van zo’n tragedie uit de klassieke oudheid. Je gaat op een andere manier aankijken tegen een escalatie zoals die op dat moment plaatsvond.”
Jos de Mul (1956), een jongensachtige man met vrolijke krullen, is hoogleraar filosofie van mens en cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. In 2003 werd zijn boek Cyberspace Odyssee onderscheiden met de Socratesprijs voor het beste filosofieboek. Regelmatig publiceert hij essays over hedendaagse cultuur in het NRC Handelsblad. Dit voorjaar verscheen zijn nieuwste boek De domesticatie van het noodlot. De wedergeboorte van de tragedie uit de geest van de technologie en hierin trekt De Mul een parallel tussen Ayaan Hirsi Ali en Antigone, de tragische heldin uit het klassieke stuk van Sophokles. Antigone ziet het als haar plicht om haar broer te begraven, terwijl haar oom Kreon, de machthebber van het door burgeroorlog geteisterde Thebe, dat om politieke redenen heeft verboden. Antigone strijdt koppig voor haar principes. Het conflict escaleert en eindigt ermee dat Kreon zijn nicht levend laat begraven. Zelf blijft hij ontredderd achter. De Mul: “De vergelijking van Hirsi Ali met Antigone is, sinds ik die interpretatie eind 2004 in een artikel in NRC Handelsblad publiceerde, alleen maar overtuigender geworden. Ik noemde minister Verdonk toen de ideale vertolker van de halsstarrige Kreon, hoewel ze in werkelijkheid aan de zijde van Hirsi Ali stond. Maar zoals we weten heeft ze die rol inmiddels met verve gespeeld. Dat maakt duidelijk dat het geen kwaad zou kunnen voor politici een literaire sensibiliteit voor het tragische te ontwikkelen.”

Zou Hirsi Ali zichzelf herkennen in Antigone?
“Ze is in vele opzichten een zeer intelligente vrouw, maar tegelijkertijd lijkt ze verblind te zijn door haar idealen. Als haar doelstelling is vrouwen uit moslimculturen te emanciperen, dan kun je daar alleen maar heel veel sympathie voor hebben. Maar op de een of andere manier zou ze toch moeten beseffen dat haar confrontatiepolitiek contraproductief werkt.”

Hebben niet alle politici iets tragisch? Wat ze ook doen, het heeft bijna altijd ook ongewenste effecten. Toch wordt van ze verwacht dat ze iets doen.
“Ja, de moderne, op beheersing gerichte samenleving heeft een tragisch karakter, daar spelen we allemaal onze rol in. Maar besef daarvan kan wel helpen om je in ieder geval te wapenen tegen een overdreven geloof in de maakbaarheid van die samenleving. Het kan het inzicht geven dat teveel van het goede ook het kwade kan zijn. Bijvoorbeeld als het gaat om de reactie op moslimfundamentalistisch geweld. Dat je een samenleving daartegen moet beschermen staat buiten kijf – ik pleit niet voor een fatalistisch afwachten. Maar je moet goed afwegen of de inzet van je middelen niet contraproductief is. Wat offeren we op aan vrijheden om onze vrijheid te beschermen? Door een overdaad aan beveiligingmaatregelen in bijvoorbeeld de luchtvaart is de maatschappelijke ontwrichting misschien wel groter dan door wat de moslimfundamentalisten teweeg brengen.
“Ik hoorde een aantal maanden geleden een reportage over de Baader-Meinhof-groep in de jaren zeventig. Het is heel interessant om daar nu op terug te kijken. De manier waarop de Duitse staat reageerde, onder meer met Berufsverbote voor vermeende radicalen, droeg bij aan de escalatie van het conflict. Achteraf geven vele autoriteiten die daarbij toen betrokken waren toe dat ze dat niet goed hebben aangepakt. Je zou mogen hopen dat men lering trekt uit dergelijke gebeurtenissen. In veel opzichten doen we dat niet. Je ziet een soort mythologische hoop het moslimfundamentalistisch geweld te kunnen beheersen. Blijkbaar is daar behoefte aan. Niet alleen bij politici, maar ook bij de bevolking, want politici die daarop tamboereren krijgen in de polls vaak veel potentiële stemmen.”

Het zou helpen om naar de klassieke tragedies te kijken?
“De protagonisten in die tragedies doen vreselijk hun best het onheil te voorkomen en juist daardoor bewerkstelligen ze dat het erger wordt dan het al is. Kenmerkend voor tragische helden is dat ze hun tragiek niet, of veel te laat beseffen. De Grieken gaven in de tragedies een artistieke uitdrukking aan dat inzicht. In de hedendaagse cultuur gebeurt dat overigens ook, in de film of in romanvorm, bijvoorbeeld door een auteur als Houellebecq.
“Ook in onze samenleving is de tragiek volop aanwezig, het besef daarvan daarentegen veel minder. Maar dat is wel groeiende. Velen zien inmiddels de schaduwzijden van de technologische samenleving: de milieuproblematiek, de oorlogstechnologie…. De tegenstrijdige reacties die Houellebecq oproept geeft aan dat hij met zijn kritiek op de vermarkting van alles – inclusief de liefde – aan het wroeten is in een open zenuw van onze samenleving.”

Aan de andere kant, als je niet gelooft in de mogelijkheid van het afwenden van het gevaar dreigt dan niet dat mensen door al het onheil afgestompt raken en hun idealen verliezen?
“Wanneer je inziet dat alles wat je doet onvoorzienbare neveneffecten heeft, dan kan dat verlammend werken en leiden tot lethargie. Maar je kunt ook zeggen dat ingrijpen in de natuur en in de samenleving onvermijdelijk is, maar we niet moeten proberen al te krampachtig alles in de hand te houden. We moeten een zekere openheid naar de onvoorspelbaarheid houden. Dan is er eerder een bevrijding van de regelzucht, van de neiging om voor iedere mogelijke toekomstige afwijking een oplossing te willen bedenken. Dat kan net zo goed verlammend werken.
“Volgens Aristoteles roept de tragedie op tot voorzichtigheid. We worden ons bewust van wat er kan gebeuren wanneer je door overmoed verblind bent, al te overtuigd bent van het eigen gelijk of de zaken verkeerd inschat. Maar je kunt tragedies ook op een andere manier lezen, zoals de Duitse filosoof Heidegger deed, die zich in de jaren dertig met de tragedies heeft beziggehouden en er meer het heroïsche in zag. Ook al weet je dat noodlottigheden het gevolg zullen zijn, je moet die ten volle affirmeren. In de jaren dertig had hij het in zijn colleges over de wereldhistorische rol van Duitsland. Hij wees er niet alleen op dat die onvermijdelijk gewelddadig zou zijn, maar hij was zelfs van mening dat grote politiek een overgave aan het overweldigende vereist. Tragisch besef leidt dus bij Aristoteles noch bij Heidegger tot een soort nihilisme.
“Wie Aristoteles volgt, zal prudente terughoudendheid betrachten. Neem bijvoorbeeld, om een grote tragedie van dit moment te noemen, de bezetting van Irak. De Amerikanen zijn een bij uitstek tragisch volk. Zij gingen er vol in, volledig overtuigd van hun eigen gelijk: We’re gonna bring democracy to Irak! We hebben gezien hoe vreselijk dat uit de hand gelopen is. Je kunt je dan afvragen of ze dat niet op een meer prudente manier hadden kunnen aanpakken. Terughoudendheid staat niet gelijk aan het verlies van idealen. Misschien wel verlies van absolute idealen. Als je ervan overtuigd bent dat je de ideale samenleving op korte termijn kunt realiseren, is prudent handelen een ontnuchtering. Maar uit naam van goede idealen is al veel onheil veroorzaakt. Dat tragische inzicht maakt een meer genuanceerde kijk mogelijk. Wanneer je verblind bent door je eigen gelijk en koste wat kost je idealen wilt realiseren, ligt het onheil altijd op de loer.”

Is de ontvankelijkheid voor het tragische in Europa groter dan in de Verenigde Staten?
“Dat geloof ik wel. In een essay over de Europese identiteit schrijft George Steiner dat Europa wordt gevormd door ‘Athene’ en ‘Jeruzalem’, door enerzijds het rationalisme en anderzijds het christendom. Twee pijlers die soms heel erg botsen. Maar die twee polen zijn ook in de Verenigde Staten aanwezig zijn, veel sterker zelfs nog dan in Europa. De Europese cultuur onderscheidt zich volgens mij van de Amerikaanse door haar tragische traditie. Dat begint bij de Oude Grieken, maar is ook sterk vormgegeven in de negentiende en twintigste eeuw, in de romantraditie en de Europese film. Het toont zich ook duidelijk in de internationale politiek, als je kijkt naar de enorme scepsis die er in Europa heerste over de inval in Irak. Daarbij spelen natuurlijk ook pragmatische of zelfs ronduit cynische afwegingen een rol, zoals de economische belangen van Frankrijk in de Arabische wereld. Maar ik denk dat in Europa ook meespeelt het inzicht dat het Irak-beleid van de Verenigde Staten niet de juiste manier is om deze situatie tot een goed einde te brengen. Dat heeft te maken met iets van tragische wijsheid van Europa. Die is heel duur gekocht – denk aan de grote godsdienstoorlogen en de twee wereldoorlogen die hun bakermat hadden in Europa. In Amerika is dat besef veel minder groot. Misschien heeft dat te maken met het feit dat de Amerikaanse cultuur relatief jong is. Het land heeft een relatief korte geschiedenis, waarin maakbaarheid een enorme rol heeft gespeeld. Je zou denken dat Vietnam een omkering had gebracht, want dat is een enorm trauma geweest voor de Amerikanen. Maar in Irak zijn ze er weer even hard ingegaan en lijkt zich de geschiedenis te herhalen. Misschien zal het daar nog wel traumatischer gaan verlopen.”

Hoe zit dat dan met de trouwe bondgenoot Nederland?
“Nederland was een van de weinige Europese landen die troepen leverde na de inval in Irak. De Nederlandse cultuur is sinds de Tweede Wereldoorlog van alle Europese landen het meest Angelsaksisch georiënteerd. Niet alleen is het een van de trouwste bondgenoten van de Verenigde Staten, je ziet het vooral ook aan de gretigheid waarmee de Angelsaksische cultuur wordt binnengehaald. Je hoeft maar de Belgische grens over te gaan of je komt in een andere wereld. Als ik het heb over de Angelsaksische wereld, dan bedoel ik overigens vooral de Amerikaanse. De Engelse cultuur staat met één voet nog heel sterk in de Europese traditie. Een van de grootste tragedieschrijvers kwam tenslotte uit Engeland: Shakespeare. Ook in de Engelse romancultuur en in de Britse humor en ironie is het tragische besef stevig geworteld. Maar zeker in politiek opzicht schurkt het heel erg aan tegen de Amerikanen.”

In de Nederlandse literatuur spreekt het tragische heel duidelijk uit het oeuvre van iemand als W.F. Hermans. Die is wel heel erg illusieloos. Zijn er schrijvers die ondanks een tragisch besef toch kunnen inspireren tot handelen?
“Misschien is de Reviaanse ironie daarvan wel een goed voorbeeld. Mensen willen altijd weten: was hij een oprechte katholiek, of zat hij de zaak in de zeik te nemen? Hoogstwaarschijnlijk beide! Een notie die centraal staat bij de tragedie is de ambiguïteit. De moderne cultuur kent een enorme scheidingsdrift. We willen bijvoorbeeld goed en kwaad kunnen onderscheiden. In Nederland heb je dat heel sterk ten aanzien van de Tweede Wereldoorlog, terwijl – zoals Hermans bijvoorbeeld liet zien – het van hele kleine toevalligheden die je zelf niet in de hand hebt, kan afhangen of je een held wordt of een landverrader. Dat vinden we heel moeilijk te aanvaarden. Net als bij Hermans komt in het werk van Reve die ambiguïteit heel duidelijk tot uitdrukking.”

Wordt ambiguïteit niet steeds moeilijker geaccepteerd, in onze zapp-cultuur?
“In soundbite-cultuur passen weinig nuances, dat klopt. Het is ja óf nee en er moeten ferme standpunten worden verkondigd. Maar met ambiguïteit valt sowieso zeer moeilijk te leven, dat geldt voor iedere cultuur. Ambiguïteiten hebben iets onbehagelijks. Illusies zijn zo veel aangenamer.”

Jos de Mul, De domesticatie van het noodlot. De wedergeboorte van de tragedie uit de geest van de technologie; Klement, 2006

Sylvester Hoogmoed is freelance journalist

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: